Kościoły na dachach w Karaköy. Niezwykłe cerkwie ukryte ponad ulicami Stambułu

Zdjęcia: Marcin Bąkiewicz
- Reklama - Pomóż rozwijać Styk Kultur – wesprzyj kolejne artykuły o podróżach i kulturach

Stambuł ma wiele oblicz, ale niektóre z nich trudno dostrzec nawet podczas wielokrotnych spacerów po mieście. Wystarczy jednak na chwilę podnieść wzrok w Karaköy, by ponad rzędami kamienic i dawnych zajazdów dostrzec charakterystyczne kopuły niewielkich prawosławnych świątyń. To kościoły na dachach w Karaköy, nazywane po turecku çatı kiliseleri. Należą do najbardziej nietypowych zabytków sakralnych Stambułu, a ich historia prowadzi przez XIX-wieczne szlaki pielgrzymkowe, wielokulturową Galatę i burzliwe wydarzenia pierwszej połowy XX wieku.

Z zewnątrz przypominają niepozorne budynki mieszkalne i handlowe. Dopiero na najwyższych kondygnacjach kryje się ich właściwe przeznaczenie. Cztery prawosławne świątynie powstały na dachach kamienic pełniących funkcję domów pielgrzyma. Nie były więc niezależnymi zespołami klasztornymi ani typowymi kościołami przy ulicy. Stanowiły część większych budynków, w których podróżni mogli znaleźć nocleg, odpocząć i uczestniczyć w nabożeństwach.

Dlaczego kościoły powstały właśnie w Karaköy?

Aby zrozumieć fenomen stambulskich kościołów dachowych, warto najpierw przyjrzeć się historii samego Karaköy. Dzielnica, będąca częścią historycznej Galaty i administracyjnie należąca do dystryktu Beyoğlu, od stuleci pełniła funkcję ważnego portu handlowego. Jej położenie nad Złotym Rogiem, w pobliżu Bosforu, sprawiało, że zatrzymywali się tu kupcy, marynarze, dyplomaci i podróżnicy przybywający z różnych części świata.

- Reklama -

W XIX wieku Karaköy było jednym z najważniejszych centrów handlowych i finansowych Imperium Osmańskiego. W okolicy powstawały banki, przedstawicielstwa zagranicznych przedsiębiorstw, zajazdy i wielopiętrowe kamienice. Wielojęzyczny charakter dzielnicy nie był niczym wyjątkowym. Obok społeczności greckiej, ormiańskiej i żydowskiej funkcjonowali tu przedstawiciele wielu europejskich narodowości.

Właśnie w takim otoczeniu, w drugiej połowie XIX wieku, pojawiły się prawosławne domy pielgrzyma związane z klasztorami na greckim półwyspie Athos, nazywanym po turecku Aynaroz.

Ich nazwa brzmiała podworiye (podworia). Były to budynki przeznaczone przede wszystkim dla prawosławnych podróżnych przemierzających drogę z portów czarnomorskich do ważnych ośrodków religijnych. Jednym z głównych celów ich wypraw była Góra Athos, gdzie od wieków funkcjonują prawosławne wspólnoty monastyczne. Inni zmierzali dalej, do Jerozolimy.

- Reklama -

Stambuł stanowił na tej trasie naturalny przystanek. Pielgrzymi przybywający drogą morską, między innymi z Odessy, potrzebowali miejsca, w którym mogli odpocząć przed kontynuowaniem podróży. Domy pielgrzyma zapewniały im zakwaterowanie, a niewielkie kaplice na najwyższych kondygnacjach umożliwiały uczestnictwo w praktykach religijnych.

W ten sposób na dachach zwyczajnych z pozoru kamienic powstały cztery prawosławne świątynie. Ich charakterystyczne kopuły do dziś stanowią jeden z najbardziej zaskakujących elementów architektonicznego krajobrazu Karaköy.

- Reklama -

Moje książki o Turcji

Okładka książki Turcja na własną rękę. 101 pomysłów na turecką przygodę
Wydawnictwo Pascal

Turcja na własną rękę. 101 pomysłów na turecką przygodę

ZOBACZ KSIĄŻKĘ
Okładka książki Stambuł. Miasto, w którym budzi muezzin, kołysze Bosfor i uwodzi nostalgia
Wydawnictwo Pascal

Stambuł. Miasto, w którym budzi muezzin, kołysze Bosfor i uwodzi nostalgia

ZOBACZ KSIĄŻKĘ
Okładka książki Turcja. W mojej krainie minaretów, aromatycznej herbaty i mruczących kotów
Wydawnictwo Pascal

Turcja. W mojej krainie minaretów, aromatycznej herbaty i mruczących kotów

ZOBACZ KSIĄŻKĘ

Cztery kościoły na dachach w Karaköy

W XIX wieku powstały cztery podworia, których nazwy nawiązywały do patronów znajdujących się w nich kaplic. Nie wszystkie zachowały się w jednakowym stanie, a dostęp do poszczególnych świątyń jest obecnie ograniczony.

Aya Andrea – cerkiew św. Andrzeja

Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów architektury sakralnej na dachach Karaköy jest Aya Andrea, czyli cerkiew św. Andrzeja. Jej początki sięgają 1870 roku, natomiast budowę obecnego zespołu datuje się na lata 1870–1888. Świątynia znajduje się na najwyższej kondygnacji pięciopiętrowego, ceglanego budynku przy Mumhane Caddesi.

Z zewnątrz trudno domyślić się, że za elewacją typową dla dawnego zajazdu kryje się prawosławna kaplica. Dopiero spojrzenie w górę pozwala dostrzec charakterystyczną konstrukcję i kopułę nawiązującą do rosyjskiej tradycji architektonicznej.

Wnętrze wyróżniają błękitne ściany ozdobione motywami krzyża oraz malowidła o tematyce religijnej. Szczególną uwagę zwracają obrazy wykonane w 1928 roku przez rosyjskiego artystę Nikołaja Konstantinowicza Pierowa. Przy wejściu znajdują się również przedstawienia związane z Górą Athos i historyczne fotografie osób należących do wspólnoty.

W budynku przygotowano także niewielką przestrzeń muzealną, w której prezentowane są pamiątki związane z historią tego miejsca. Dzięki temu Aya Andrea jest nie tylko czynną przestrzenią sakralną, ale również świadectwem wieloetapowej historii prawosławnej obecności w Stambule.

Aya Panteleimon – cerkiew św. Pantelejmona

Drugą znaną świątynią jest Aya Panteleimon, spotykana również pod nazwami Aya Pandeleimon i Aziz Pantalemion. Znajduje się na najwyższym piętrze budynku przy Hoca Tahsin Sokak 19, w kwartale Kemankeş Karamustafapaşa.

Jej historia sięga 1871 roku, a sam budynek datowany jest na 1878 rok. Podobnie jak w przypadku pozostałych podwór, kaplica stanowiła część obiektu przeznaczonego dla pielgrzymów i podróżnych.

Aya Panteleimon należy do najbardziej rozpoznawalnych kościołów dachowych Karaköy. Niepozorna lokalizacja sprawia jednak, że łatwo ją przeoczyć. Nie wyróżnia się monumentalną fasadą ani rozbudowanym zespołem architektonicznym. Jej wyjątkowość wynika przede wszystkim z położenia oraz funkcji, jaką pełniła w XIX-wiecznym systemie prawosławnych domów pielgrzyma.

Aya Ilia – cerkiew św. Eliasza

Trzecim obiektem jest Aya Ilia, poświęcona św. Eliaszowi. Powstała w 1879 roku w sąsiedztwie Hoca Tahsin Sokak.

Jej losy potoczyły się inaczej niż dwóch wcześniej opisanych świątyń. W latach 70. XX wieku została zamknięta dla kultu i przez długi czas pozostawała niedostępna. W 2013 roku podejmowano starania związane z jej ponownym otwarciem, przy udziale przedstawicieli Patriarchatu Ekumenicznego.

Dziś Aya Ilia pozostaje jednym z mniej dostępnych elementów sakralnego dziedzictwa Karaköy. Jej historia przypomina, że zachowanie zabytkowego budynku nie zawsze oznacza możliwość przywrócenia mu dawnej funkcji.

Czwarte podworie – Triotskoye i Aya Zoni

Najwięcej niejasności dotyczy nazwy czwartego obiektu. W części opracowań występuje on jako Triotskoye Podvoriye, związane ze świętem Trójcy Świętej, natomiast inne materiały wymieniają Aya Zoni. W zestawieniach historycznych pojawia się data 1880 roku i lokalizacja przy Mumhane Caddesi. Współcześnie świątynia nie pełni regularnie funkcji dostępnego miejsca kultu i pozostaje zamknięta dla zwiedzających.

Kto dziś odwiedza kościoły na dachach w Karaköy?

Współczesne Karaköy jest częścią dynamicznie zmieniającego się Stambułu. Dawne magazyny, warsztaty i budynki handlowe sąsiadują z restauracjami, hotelami, galeriami i nowymi przestrzeniami usługowymi. W tym otoczeniu prawosławne kaplice pozostają stosunkowo mało znanym elementem lokalnego dziedzictwa.

Ich znaczenie nie ogranicza się jednak do historii XIX-wiecznych pielgrzymek. Świątynie, które przetrwały kolejne polityczne i społeczne przemiany, nadal służą prawosławnym wiernym pochodzącym z różnych krajów. Wśród nich są między innymi Ukraińcy, Białorusini, Mołdawianie, Gagauzi, Gruzini oraz prawosławni mieszkańcy Turcji.

Współcześnie świątynie funkcjonują w ramach jurysdykcji Ekumenicznego Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, którego siedziba znajduje się w stambulskiej dzielnicy Fener. Nabożeństwa odbywają się przede wszystkim w niedziele i podczas świąt religijnych.

Ważnym elementem życia wspólnoty jest również tradycja wspólnych posiłków. Po niedzielnych nabożeństwach wierni spotykają się przy wspólnym śniadaniu. To zwyczaj, który wykracza poza samą praktykę religijną i pozwala podtrzymywać więzi między członkami rozproszonej społeczności.

Jak zwiedzać kościoły na dachach w Karaköy?

Odnalezienie tych świątyń wymaga nieco uwagi. W przeciwieństwie do monumentalnych meczetów i kościołów Stambułu nie mają one rozbudowanych fasad ani reprezentacyjnych wejść. Znajdują się na najwyższych piętrach budynków, których zewnętrzny wygląd może nie zdradzać ich sakralnego przeznaczenia.

Warto pamiętać, że dostępność poszczególnych świątyń jest różna. Aya Andrea bywa udostępniana zwiedzającym, natomiast Aya Panteleimon jest przede wszystkim miejscem kultu i jej dostępność może zależeć od nabożeństw oraz obecności opiekunów. Pozostałe obiekty są zasadniczo niedostępne dla zwykłych odwiedzających.

Podczas odwiedzin należy pamiętać, że są to przede wszystkim miejsca modlitwy, a nie atrakcje turystyczne. Wymagany jest odpowiedni strój, a kobiety powinny mieć ze sobą nakrycie głowy. W czasie nabożeństw należy zachować ciszę i uszanować prywatność wiernych.

Karaköy – dzielnica, w której historia kryje się nad głową

Kościoły na dachach są jednym z najlepszych przykładów tego, jak nieoczywista potrafi być architektura Stambułu. Nie powstały jako monumentalne pomniki religijne ani reprezentacyjne świątynie widoczne z daleka. Ich historia wynikała z bardzo praktycznej potrzeby: zapewnienia podróżnym miejsca odpoczynku i możliwości uczestniczenia w nabożeństwach podczas długiej drogi.

Z czasem te niewielkie kaplice stały się świadkami wydarzeń znacznie wykraczających poza pierwotne przeznaczenie budynków. Przetrwały upadek imperium, rewolucję, fale emigracji, polityczne napięcia i zmiany zachodzące w samej dzielnicy.

Dziś, spacerując po Karaköy, łatwo skupić się na odrestaurowanych kamienicach, historycznych bankach i gwarze ulicznych kawiarni. Tymczasem nad głowami przechodniów wciąż znajdują się niewielkie prawosławne świątynie, które przypominają o czasach, gdy Stambuł był jednym z najważniejszych przystanków na religijnych i handlowych szlakach łączących Europę, Azję i Bliski Wschód.

Warto więc czasem spojrzeć w górę. W Karaköy historia nie zawsze znajduje się na poziomie ulicy. :)

- Reklama -
Agnieszka Maury
Agnieszka Mauryhttp://www.stykkultur.pl
Cześć, nazywam się Agnieszka Maury i od 2013 roku prowadzę Styk Kultur - portal o podróżach, historii i kulturze. Znajdziesz tu ponad 700 bezpłatnych artykułów, praktyczne wskazówki i mniej oczywiste historie z miejsc, które warto poznać. Piszę przede wszystkim o Turcji, Stambule, Tajlandii i Bangkoku. Jestem autorką czterech książek podróżniczych wydanych przez Wydawnictwo Pascal. Znajdziesz je m.in. w Empiku. Autorem wszystkich zdjęć z naszych podróży jest mój mąż, Marcin Bąkiewicz.