W tureckim kalendarzu nie ma dnia o równie silnym ładunku emocjonalnym jak 29 października. To właśnie wtedy, każdego roku, w Turcji i w Tureckiej Republice Cypru Północnego rozbrzmiewają salwy armatnie, miasta stroją się w czerwone flagi, a na ulicach gromadzą się tłumy uczestniczące w paradach z pochodniami. Cumhuriyet Bayramı, czyli Święto Republiki, upamiętnia moment, w którym Turcja zmieniła swój ustrój – przechodząc od monarchii osmańskiej do republiki.
Święto to jest fundamentem współczesnej tożsamości państwa i jednym z najważniejszych dni w tureckiej przestrzeni publicznej.
Narodziny Republiki – od upadku Imperium do nowej epoki
Jeszcze na początku XX wieku Anatolia była częścią osmańskiego świata, rządzonego przez monarchię absolutną, a później konstytucyjną. Po I wojnie światowej dawne struktury rozsypały się, a część terytoriów zajęły obce wojska. W takich realiach zaczęła się kształtować idea przejęcia decyzyjności przez naród, a nie przez dynastię. Narodowa Walka, prowadzona pod dowództwem Mustafy Kemala Paszy, sprawiła, że dawny układ sił przestał mieć rację bytu.
Moje książki
Momentem zwrotnym okazał się 23 kwietnia 1920 roku, kiedy w Ankarze zebrało się Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji. To tutaj po raz pierwszy padło stwierdzenie, że suwerenność należy nie do monarchy, lecz do obywateli. Kolejne lata zmieniały bieg historii: przyjęcie Ustawy o Organizacji Podstawowej, zniesienie sułtanatu w 1922 roku, dymisja rządu pod koniec października 1923 roku. W tej atmosferze zapadła decyzja o ustanowieniu nowego ustroju.
29 października 1923 roku Turcja oficjalnie stała się republiką. Kiedy w Ankarze padła salwa stu jeden strzałów, a ludzie do późnej nocy świętowali na ulicach, stało się jasne, że kończy się epoka Imperium Osmańskiego, a na jej miejscu rodzi się państwo z zupełnie nową wizją przyszłości.
Droga do święta narodowego
Pierwsze rocznice ogłaszano spontanicznie. Ludzie sami organizowali spotkania, dekorowali miasta, przygotowywali parady i wieczorne pochody. Dopiero rok później, w październiku 1924 roku, władze podjęły decyzję, aby wprowadzić jednolity sposób obchodów, przewidując oficjalny program, salwy armatnie i uroczyste ceremonie. Z czasem święto nabrało charakteru państwowego. 19 kwietnia 1925 roku uchwalono ustawę, która ustanowiła 29 października świętem narodowym – jednym z najważniejszych w kalendarzu Republiki.
Lata trzydzieste przyniosły porządkowanie systemu świąt państwowych, a wraz z nim decyzję, by właśnie Święto Republiki stało się głównym, centralnym wydarzeniem roku. W ten sposób idea republikańska trwale wpisała się w turecką przestrzeń publiczną.
Jak Turcja świętuje 29 października
Obchody 29 października w Turcji zaczynają się już dzień wcześniej. Gdy nadchodzi popołudnie 28 października, państwo przechodzi w rytm półtoradniowego święta. Ulice powoli nabierają uroczystego charakteru, a miejskie place wypełniają się błyskiem flag, czerwonym kolorem i przygotowaniami do wieczornych wydarzeń.
Rankiem 29 października powietrze przeszywa huk salw armatnich. W wielu tureckich miastach rozlega się symbolicznych dwadzieścia jeden strzałów, które otwierają oficjalną część uroczystości. Władze państwowe, wojsko, przedstawiciele instytucji publicznych i delegacje zagraniczne spotykają się na ceremoniach, które odbywają się zarówno na terenie Turcji, jak i w Tureckiej Republice Cypru Północnego oraz w tureckich placówkach dyplomatycznych na świecie.
W ciągu dnia na licznych stadionach organizowane są festyny i prezentacje artystyczne. To tradycja sięgająca pierwszych lat Republiki — dzieci i młodzież przygotowują pokazy taneczne, układy choreograficzne, przedstawienia teatralne i krótkie scenki historyczne. Często biorą w nich udział całe szkoły, a nauczyciele od tygodni planują choreografię i dekoracje. Atmosfera jest jednocześnie radosna i podniosła, a stadiony zamieniają się w scenę, na której kolejne pokolenia Turcji odgrywają własną interpretację narodowej historii.
Wieczorem do miast powracają tradycje najbardziej rozpoznawalne — fener alayları, czyli pochody z pochodniami. Kiedy zapada zmrok, tysiące osób gromadzi się na głównych ulicach, maszerując w rytm patriotycznych pieśni i trzymając w dłoniach zapalone pochodnie. W niektórych miejscach pochód to spokojny marsz rodzin, w innych — żywiołowy, energiczny strumień ludzi idących z flagami i portretami Atatürka. Całość tworzy charakterystyczny obraz świetlistych rzek wijących się przez miasta aż do późnych godzin nocnych.
W pierwszych latach republiki obchody miały jeszcze bardziej ceremonialny charakter. Do 1933 roku ograniczały się do jednego dnia i składały się z trzech stałych elementów: oficjalnej uroczystości z udziałem władz, parady państwowej oraz nocnego pochodu z pochodniami. W wielu miastach organizowano również Bale Republiki — eleganckie przyjęcia, podczas których miejscowa elita świętowała nowy ustrój. Ten rozbudowany model celebrowania zniknął z czasem, ale jego echo wciąż pobrzmiewa w współczesnych paradach i wieczornych marszach.
Dziesiąta rocznica – symboliczne przesłanie dla świata
W 1933 roku Turcja świętowała dziesięć lat Republiki. Atmosfera tamtych dni była wyjątkowa: całe państwo zaprezentowało, jak wiele zmieniło się w ciągu dekady reform. Obchody trwały trzy dni i zostały ogłoszone wolne od pracy, aby każdy mógł wziąć w nich udział. Na placach ustawiano kamienie pamiątkowe, a nowe przestrzenie miejskie otrzymywały nazwę Cumhuriyet Meydanı – Placu Republiki.
Najważniejszym momentem był słynny Onuncu Yıl Nutku – Mowa Dziesięciolecia Mustafy Kemala Atatürka, w której nazwał on Święto Republiki „największym świętem”. Właśnie wtedy republika przybrała swój symboliczny kształt i pokazała światu, że jest czymś więcej niż tylko systemem politycznym.
Stulecie Republiki – współczesna odsłona tradycji
Rok 2023 przyniósł obchody setnej rocznicy ogłoszenia Republiki. W całym kraju dominowało hasło Türkiye Yüzyılı – Wiek Turcji, a rocznicowe logo pojawiło się na budynkach, plakatach i w przestrzeni medialnej. W Stambule świętowano pod motywem Demokrasi Yüzyılı, a obchody łączyły współczesną narrację polityczną z symbolicznym odniesieniem do pierwszych dekad republiki.
W tym samym roku po raz pierwszy wykonano Marsz Stulecia (Yüzüncü Yıl Marşı) podczas obchodów Święta Zwycięstwa 30 sierpnia. Marsz szybko stał się jednym z najczęściej wykonywanych utworów w czasie wydarzeń rocznicowych.
Znaczenie 29 października dla współczesnej Turcji
Choć współczesne społeczeństwo tureckie jest zróżnicowane, a spojrzenie na reformy Atatürka bywa różne w zależności od regionu czy przekonań politycznych, w dniu 29 października różnice te wyraźnie się zacierają. Święto Republiki stało się symbolem wspólnej historii i momentem, w którym niemal cały kraj – bez względu na przekonania — celebruje wartości związane z wolnością i suwerennością narodu.
To dzień podsumowań, refleksji, ale też współczesnych emocji. Wystarczy zobaczyć fener alayları lub dzieci maszerujące z flagami na stadionach, by zrozumieć, jak głęboko republikański kalendarz zakorzenił się w codziennym życiu mieszkańców Turcji.
Obchody 102. rocznicy Republiki – mój udział w uroczystościach 2025 roku
Rok 2025 przyniósł kolejną ważną rocznicę – 102 lata od ogłoszenia Republiki Turcji. Tego dnia, z ogromną przyjemnością i poczuciem zaszczytu, miałam okazję uczestniczyć wraz z mężem w uroczystej recepcji zorganizowanej w Warszawie. W historycznym otoczeniu Arkad Kubickiego, wśród dźwięków tureckich muzyków i rozmów o współczesnych wyzwaniach obu krajów, wybrzmiewała atmosfera przyjaźni i wzajemnego szacunku. Jego Ekscelencja Ambasador Rauf Alp Denktaş, wraz z Panią Rachel Denktaş i zespołem Ambasady Turcji w Polsce, przygotowali wydarzenie pełne elegancji i symboliki. To dla mnie ogromna radość i wyróżnienie, że moje długoletnie działania na rzecz promocji Turcji nad Wisłą zostały ponownie zauważone. Każda taka uroczystość przypomina mi, jak żywa jest relacja łącząca oba kraje i jak ważne jest opowiadanie o Turcji z pasją, wiedzą i wdzięcznością wobec jej niezwykłej historii.
