Współczesny wizerunek Świętego Mikołaja – pulchniego staruszka z Laponii, przemierzającego świat saniami – to efekt wielowiekowej ewolucji kulturowej. Tymczasem jego pierwowzór był postacią historyczną głęboko zakorzenioną w realiach wschodniego chrześcijaństwa i geografii dzisiejszej Turcji. Prawdziwe źródło tej tradycji prowadzi bowiem do starożytnej Likii – krainy zwanej niegdyś „Krajem Światła”, rozciągającej się na obszarze południowo-zachodniej Anatolii.
To właśnie tam urodził się i działał Święty Mikołaj z Myry, znany lokalnie jako Aziz Nikola lub Aya Nikola, duchowny, cudotwórca i symbol bezinteresownej pomocy.
Kim był Święty Mikołaj i gdzie należy szukać jego korzeni?
Święty Mikołaj przyszedł na świat 15 marca 270 roku w starożytnej Patarze, jednym z najważniejszych miast portowych Likii. Miasto to należało do elitarnej szóstki posiadającej prawo trzech głosów w Związku Licyjskim, co świadczy o jego znaczeniu politycznym i kulturowym. Dziś w jego sąsiedztwie znajduje się niewielka miejscowość Gelemiş – popularny punkt na mapie podróżników odkrywających antyczne oblicze Turcji.
Nikolaos pochodził z zamożnej rodziny, lecz od najmłodszych lat wyróżniała go skromność i głębokie poczucie empatii. Po śmierci rodziców rozdał cały swój majątek ubogim, wybierając drogę duchową. W młodości pielgrzymował do Palestyny i Egiptu, po czym powrócił do rodzinnej Likii, gdzie został mianowany biskupem Myry – miasta znanego dziś jako Demre.
Jako Biskup Myry (Myra Piskoposu) zasłynął z działalności dobroczynnej, odwagi oraz licznych cudów. Podczas prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Dioklecjana został uwięziony, lecz odzyskał wolność za rządów Konstantyna Wielkiego i uczestniczył w Soborze Nicejskim w 325 roku – jednym z kluczowych wydarzeń w historii chrześcijaństwa.
Zmarł 6 grudnia – według tradycji w 343 roku – a dzień ten do dziś obchodzony jest jako Dzień Świętego Mikołaja.
Cudotwórca i obrońca potrzebujących
Święty Mikołaj zapisał się w historii jako patron dzieci, marynarzy, rybaków i kupców. Przydomek „cudotwórca” zawdzięcza licznym legendom, które przez wieki budowały jego niezwykły wizerunek:
• uratowanie trzech ubogich sióstr poprzez potajemne sfinansowanie ich posagów,
• cudowne wskrzeszenie trojga dzieci zamordowanych przez rzeźnika,
• pomoc żeglarzom podczas gwałtownych sztormów na Morzu Śródziemnym.
To właśnie jego gesty miłosierdzia stały się fundamentem tradycji obdarowywania i symbolem troski o najsłabszych.
Od Piskoposa Nikoli do Santa Clausa
Postać biskupa z Myry przeszła z czasem transformację, która nadała jej uniwersalny, ponadreligijny wymiar. Kult Świętego Mikołaja szybko rozprzestrzenił się po średniowiecznej Europie. W Niderlandach funkcjonował jako Sinterklaas, a za sprawą holenderskich osadników dotarł do Ameryki, gdzie przekształcił się w Santa Claus. Współczesny wizerunek ukształtowały XIX-wieczne ilustracje Thomasa Nasta oraz reklamy Coca-Coli z lat 30. XX wieku autorstwa Haddona Sundbloma. Mimo tej kulturowej metamorfozy duchowe i geograficzne korzenie postaci wciąż prowadzą do Anatolii.
Kościół św. Mikołaja w Demre – miejsce, które inspiruje
Dawna Myra, obecne Demre, pozostaje jednym z najważniejszych miejsc związanych z życiem i kultem Świętego Mikołaja. To właśnie tutaj został pochowany, a jego grób już od VI wieku przyciągał pielgrzymów.
Kościół wzniesiony na jego cześć funkcjonuje dziś jako Muzeum Świętego Mikołaja (Noel Baba Müzesi). Można w nim podziwiać bizantyjskie freski, mozaiki podłogowe oraz dawny sarkofag, obecnie zabezpieczony pancerną szybą. Mimo że relikwie zostały w XI wieku przewiezione do Italii, miejsce to nie straciło swojej wymowy i nadal pozostaje celem pielgrzymek, szczególnie dla wiernych prawosławia.
Święty Mikołaj i włoski rozdział jego historii
Szczególnie ważnym etapem w dziejach kultu Świętego Mikołaja stały się południowe Włochy, a przede wszystkim miasto Bari. W 1087 roku relikwie biskupa z Myry zostały przewiezione z Anatolii właśnie tam, co zapoczątkowało nowy rozdział w jego historii i uczyniło Bari jednym z najważniejszych ośrodków jego czci w Europie.
Wzniesiona tam monumentalna Bazylika św. Mikołaja (Basilica di San Nicola), budowana od końca XI do końca XII wieku, łączy surowość romańskiej architektury z monumentalnością przypominającą warowną twierdzę. Relikwie spoczywają w krypcie konsekrowanej w obecności papieża Urbana II, która do dziś pozostaje miejscem modlitwy zarówno katolików, jak i prawosławnych.
Szczególnym elementem kultu jest wydobywana spod sarkofagu mirra, uznawana za substancję o właściwościach cudownych. Bari obchodzi święto Mikołaja dwukrotnie: 6 grudnia oraz 9 maja – w rocznicę przeniesienia relikwii. Wnętrze bazyliki skrywa także cenne dzieła sztuki, w tym romański tron biskupi oraz marmurowy nagrobek Bony Sforzy, królowej Polski.
Zakończenie
Historia Świętego Mikołaja prowadzi od słonecznych wybrzeży Likii, przez mury dawnej Myry, aż po romańskie wnętrza bazyliki w Bari. To opowieść o człowieku, którego życie daleko wykraczało poza legendę, a którego czyny przez wieki inspirowały kolejne pokolenia. Choć jego współczesny wizerunek przybrał formę dobrze znanego symbolu zimowych świąt, prawdziwa historia Mikołaja pozostaje nierozerwalnie związana z Anatolią – miejscem, gdzie narodziła się jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci światowej tradycji.
